Atletizm
Atletizm branşları ve rekorları
100 metrenin cazibesinden sırıkla atlamanın teknik ustalığına kadar, atletizm her zevke hitap eden şeyler barındırır. İster izleyici ol, ister bizzat sahaya çıkmak iste, bilmen gerekenler bu yazıda.
Pist ve saha (track & field) aktivitelerinden oluşan bu spor dalı, ister yerel bir spor merkezinde ister dünyanın en büyük spor sahnelerindeki devasa bir stadyumun içinde olsun, bir atletizm koşu pistinde ve onun içindeki saha alanında gerçekleşen geniş bir spor disiplinleri yelpazesini kapsar.
Koşmak, atlamak, atmak... Esasen tüm atletizm branşlarının girdiği üç ana kategori bunlar. Pistteki kısa ve etkileyici sprint yarışlarından sırıkla atlama veya disk atma gibi yüksek teknik beceri gerektiren saha (field) müsabakalarına kadar uzanır.
Atletizmde gerçekten herkes için bir şey vardır, bu yüzden okumaya devam et, her disiplini daha yakından tanı ve seni en çok etkileyen dalı keşfet.
01
Pist (track) branşları nelerdir?
Kısa mesafe koşular
100 metre koşusu, en iyi bilinen ve en ünlü atletizm etkinliği
© Herman Berger/Red Bull Content Pool
Sprint, kısa bir mesafede mümkün olduğunca hızlı koşmayı içerir ve pist üzerindeki en basit branştır. A noktasından B noktasına en kısa sürede ulaşmak ana hedeftir. Dünya sahnesinde üç ana mesafe vardır (100 metre, 200 metre, 400 metre), Olimpiyat Oyunları veya Dünya Atletizm Şampiyonası gibi büyük küresel etkinliklerde özellikle 100 metre en çok beklenen ve izlenen yarışlardır.
Tarihin en hızlı adamı Jamaikalı Usain Bolt, 2009 Dünya Atletizm Şampiyonası'nda hem 100 metre hem 200 metre dünya rekorlarını kırdı; 100 metreyi 9.59 saniyede, 200 metreyi ise 19.19 saniyede tamamladı.
Kadınlar kategorisinde ise Amerikalı Florence Griffith-Joyner, 1988'deki dominant sezonunda hem 100 metre hem 200 metre rekorlarını kırarak her iki rekorun da sahibi oldu. 100 metrede 10.49 saniyelik, 200 metrede ise 21.34 saniyelik dereceleri hâlâ atletizmin en uzun süredir ayakta kalan rekorları arasında yer alıyor. Ancak günümüzün dikkat çekici sprinter'leri bu rekorlara yaklaşmaya devam ediyor. Bunlar arasında 2023'te 10.71 saniyelik kişisel en iyi derecesine ulaşan Sha'Carri Richardson, 2024'te 10.54 koşan Elaine Thompson-Herah ve 2021'de 10.60'ı gören Shelly-Ann Fraser-Pryce yer alıyor.
Orta mesafe koşular
Orta mesafe koşuları 3.000 metreye kadar olan pist yarışlarını kapsar ancak etkinliklerde en çok görülen ve bilinen mesafeler 800 metre ve 1.500 metredir. Bu yarışlar, doğrudan sprint branşları ile uzun dayanıklılık gerektiren mesafeler arasında köprü oluşturur.
Orta mesafe koşularından bahsedip de Faslı Hicham El Guerrouj'u anmamak olmaz; kendisi genellikle tüm zamanların en iyi orta mesafe koşucusu olarak kabul edilir. 1998'de 1.500 metrede 3 dakika 26 saniyelik derecesiyle dünya rekorunu kırdı ve aynı zamanda 3 dakika 43.13 saniyelik mil rekorunun da sahibi.
Orta mesafe yarışçıları 800 ve 1.500 metreyi inanılmaz hızlarda koşuyorlar
© Phil Pham/Red Bull Content Pool
Orta mesafe koşularını gerçekten ustalıkla yapmak zordur. Bu branşı denemek istiyorsan, "koşu ekonomini" geliştirmeye odaklan; bu, koşu hızın ile vücudunun oksijen emilimi arasındaki ilişkidir. VO₂ maksimum değerini (koşarken vücudunun maksimum oksijen kullanımı) artırmak, laktik asit birikimiyle daha iyi başa çıkmanı sağlar ve bu da özellikle 1.500 metre koşularında kas krampları ve nefes darlığına neden olur. Ayrıca dayanıklılığını artıracak nefes egzersizlerini antrenmanına dahil edebilirsin.
Uzun mesafe koşular
Uzun mesafe koşuları ya da diğer adıyla dayanıklılık koşuları, minimum üç kilometrelik mesafelerden başlar. Atletizmde genellikle 5.000 metre ve 10.000 metre yarışları görülür. Maraton ve yarı maratonlar pistte koşulmaz ancak özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde atletizm branşları arasında anılır.
Ugandalı Joshua Cheptegei, 2020'den bu yana hem 5.000 metre hem de 10.000 metre mesafelerinde dünya rekorunun sahibi; 5.000 metreyi 12 dakika 35.36 saniyede, 10.000 metreyi ise 26 dakika 11.00 saniyede tamamladı.
10.000 metre dayanıklılık ve maksimum hız testi gibidir
© Phil Pham/Red Bull Content Pool
Kadınlar 5.000 metre ve 10.000 metre dünya rekorları da aynı sporcuya ait: Kenyalı Beatrice Chebet, Etiyopyalı Letesenbet Gidey'in her iki mesafedeki önceki rekorlarını kırdı. 2024'te ünlü Prefontaine Classic'te 28 dakika 54.14 saniyelik derecesiyle 10.000 metre rekorunu kırdı, ardından 2025 Temmuz'unda aynı etkinlikte 13 dakika 58.06 saniyelik performansıyla 5.000 metre rekorunu ele geçirdi. Ayrıca 5 kilometre yol koşusu dünya rekorunu da elinde bulunduruyor.
Uzun mesafe koşuları dayanıklılığı, zihinsel odağı ve genel fiziksel sağlığı geliştirir. Uzun mesafeye hazırlanmak için antrenman programında güç antrenmanları ve kısa tempo koşuları ile koşu rutinini çeşitlendirmek önemli.
Engelli koşu
Karsten Warholm, 2023'te Norveç'in Oslo kentindeki Bislett Oyunları'nda
© Daniel Tengs / Red Bull Content Pool
Engelli koşular, koşucuların yüksek hızda koşarken "hurdle" adı verilen engellerin üzerinden atlamasını içerir. Farklı yüksekliklerde çeşitli engelli yarışlar vardır; alçak, orta ve yüksek gibi. Bu engeller yarışa göre 68 santimetre ile 106 santimetre arasında değişir.
Standart engelli yarış mesafeleri erkekler ve kadınlar için 400 metredir, ayrıca erkeklerde 110 metre ve kadınlarda 100 metre yarışları bulunur. Norveçli Karsten Warholm, 2021 Tokyo Oyunları'nda 45.94 saniyelik dünya rekoruyla tarihteki ilk 46 saniye altı 400 metre engelli koşusunu gerçekleştirdi ve altın madalya kazandı.
Engelli koşuların uzun mesafe versiyonu olan "steeplechase" ise koşucuların yarış boyunca iki farklı engelin -biri hurdle, diğeri su engeli- üzerinden atlamasını içerir. 3.000 metre ve 4.000 metre steeplechase yarışlarında engel yüksekliği erkek ve kadın yarışlarında farklılık gösterir. Geleneksel at yarışlarından esinlenen bu yarış, 1900 yılında dünya sahnesine dahil oldu.
Bayraş yarışları
Bayrak yarışları, dört kişilik takımlar halinde koşulan sprint yarışlarıdır ve her sporcu belirli bir mesafe koştuktan sonra bir bayrağı (baton) takım arkadaşına devreder. En yaygın bayrak formatları 4x100 metre ve 4x400 metredir. Takımlar erkek, kadın ya da karışık olabilir.
02
Saha (field) branşları nelerdir?
Atlama
Dünya rekortmeni Armand Duplantis sırıkla atlamanın zirvesinde
© Sona Maleterova/Red Bull Content Pool
Atlama branşları dört farklı disiplinden oluşur ve iki ana kategoriye ayrılır. Yatay atlamada mümkün olduğunca uzağa, dikey atlamada ise mümkün olduğunca yükseğe atlamak hedeflenir.
Dört branş şunlar:
- Uzun atlama: Sporcu bir koşu pistinden hız alır ve belirlenmiş kalkış çizgisinden kum havuzuna olabildiğince uzağa atlar. Atlama mesafesi, kalkış noktasından vücudun kuma temas ettiği en yakın noktaya kadar ölçülür. Uzun atlamada dünya rekorları, atletizmin en uzun süredir kırılmayan rekorları arasındadır; Mike Powell 1991'den bu yana 8.95 metre ile erkekler rekorunu, Galina Chistyakova ise 1988'den beri 7.52 metre ile kadınlar rekorunu elinde tutmakta.
- Üç adım atlama: Üç adım atlama, kum havuzuna atlamadan önce bir "hop" ve bir "skip" hareketi ile yapılır. Önemli üç adım atlayıcılar arasında dünya rekoru sahipleri Jonathan Edwards (18.29 metre) ve Yulimar Rojas (15.67 metre) yer alır. Günümüz yıldızlarından Jordan Diaz ve Will Claye ise tarihin en iyi üçüncü ve dördüncü derecelerine sahip ki bu rekorları geliştirmeyi hedeflemekteler.
- Yüksek atlama: Sporcu, herhangi bir yardımcı ekipman olmadan yatay bir çıtanın üzerinden onu düşürmeden atlar. Genellikle sporcu çıtaya doğru koşar ve sırtı çıtaya dönük şekilde "Fosbury Flop" tekniğiyle atlayış yapar. Atletler her yükseklik için üç deneme hakkına sahiptir. Kübalı efsane Javier Sotomayor, 1993'te 2.45 metre ile erkekler dünya rekorunu kırdı. Tokyo 2020 Oyunları'nda ise Katar'dan Mutaz Barshim ve İtalyan Gianmarco Tamberi tarihte ilk kez altın madalyayı paylaştı.
- Sırıkla atlama: Sporcular esnek bir sırık kullanarak yatay bir çıtanın üzerinden atlar. Amaç, çıtayı sürekli yükselterek geçebilmek ve sona yalnızca bir sporcunun kalmasıdır. Yüksek atlamada olduğu gibi, her yükseklik için üç deneme hakkı vardır. 14 kez dünya rekorunu kıran Armand Duplantis, günümüzde muhtemelen dünyanın en iyi atletizm sporcusu ve 2025 Tokyo Dünya Atletizm Şampiyonası'nda 6.30 metrelik yeni rekoruyla üst üste üçüncü altın madalyasını kazandı.
Yüksek atlama inanılmaz derecede teknik bir disiplin
© Jacobo Medrano/Red Bull Content Pool
Atlama branşları antrenmanları
Tüm atlama branşları teknik beceri ile fiziksel gücün birleşimini gerektirir. Zihinsel bir yönü de vardır; sporcular zihinlerini boşaltmaya ve tamamen atlayışa odaklanmaya çalışırlar. Faydalı olabilecek antrenman teknikleri arasında tek bacak çalışmaları (vücudu ileri ve yukarı doğru itmek için), sprint çalışmaları (yaklaşma hızını artırmak için) ve merkez bölge (core) güçlendirme egzersizleri bulunur.
Atma
Atma branşlarının temelinde, ağırlıklı bir nesneyi mümkün olduğunca uzağa fırlatmak vardır. Bu branşlar köklerini Antik Yunan'dan alır ve bugün hâlâ dünya sahnesinde atletizmin merkezinde yer alır.
Cirit atmanın tarihi Antik Olimpiyat Oyunları'na kadar uzanıyor
© Phil Pham/Red Bull Content Pool
- Gülle atma: Sporcu ağır bir topu mümkün olduğunca uzağa fırlatır. Sporcu atışa hazırlanırken kolunu ve gülleyi boynunun yanına sabitler, ardından topu ileri ve yukarı doğru fırlatır. Erkekler 7.26 kg, kadınlar ise 4 kg’lık gülle kullanır. Amerikalı Ryan Crouser 2023’te 23.56m’lik atışıyla erkekler açık alan rekorunu kırmıştır; Natalya Lisovskaya’nın 1987’deki 22.63m’lik kadınlar rekoru ise hâlâ kırılamamıştır.
- Disk atma: Bu antik branş, düz ve ağır bir diskin uzağa fırlatılmasını içerir. Diskin ağırlığı sporcuya göre değişse de profesyonel yarışlarda erkekler 2 kg, kadınlar 1 kg disk kullanır. Litvanyalı Mykolas Alekna, 2025 Nisan’ında aynı gün içinde iki kez rekor kırarak 74.89m ve ardından 75.56m atış yapmıştır. Alman Gabriele Reinsch, 1988’den bu yana 76.80m’lik kadınlar rekorunu elinde tutmaktadır.
- Çekiç atma: Sporcu, bir telle bağlı ağırlıklı topu mümkün olduğunca uzağa fırlatır. Sporcu belirli bir daire içinde durur, çekici birkaç kez döndürerek momentum kazanır ve ardından fırlatır. En uzağa atan yarışmayı kazanır. Erkekler 7.26 kg, kadınlar 4 kg’lık çekiç kullanır; her iki kategoride de maksimum tel uzunluğu 122 cm’dir. Polonyalı Anita Włodarczyk, tarihte 80 metre barajını aşan ilk kadın olmuştur ve tüm zamanların en iyi altı atışını elinde bulundurur.
- Cirit atma: Antik Yunan oyunlarından gelen bu branşta sporcu, “cirit” adı verilen mızrağı olabildiğince uzağa atar; ancak mızrak atış bölgesinin sınırları içinde yere düşmelidir. Sporcu en az 30 metrelik bir koşu yolunda hızlanır, ciriti fırlatır ve koşu yolunun son çizgisine varmadan durur. Cirit atışı oldukça teknik bir branştır. Hem erkekler hem kadınlar dünya rekorları Çek sporculara aittir: Jan Železný 1996’da 98.48m’lik atışıyla erkekler rekorunu kırmış ve hâlâ 98 metreyi geçen tek sporcu olmuştur. Barbora Špotáková ise 2008’de 72.28m ile kadınlar rekorunu kırmıştır.
Atma branşları antrenmanları
Atma branşları patlayıcı güç gerektirir. Bu nedenle, teknik geliştirmeye ek olarak uzun ısınmalar, güç çalışmaları ve ağırlık kaldırma antrenmanları da büyük önem taşır. Plyometric (zıplama temelli) egzersizler özellikle dengeyi mükemmelleştirmeye yardımcı olur ki bu yüzden yanal adımlar, yüksek diz çalışmaları gibi hareketler antrenman rutininin bir parçasıdır. Plank ve lunge gibi merkez bölge güçlendirme egzersizleri formunu korumana yardımcı olur. Cirit atıcıları ayrıca mükemmel hız ve bacak gücüne sahip olmalıdırlar, bu nedenle sprint tarzı antrenmanlar da oldukça faydalıdır.
03
Karma atletizm branşları nelerdir?
İki karma branş, atletizmin tüm disiplinlerini çok günlük etkinlikte bir araya getirir; erkekler için dekatlon ve kadınlar için heptatlon. Her iki branş da zorluklarıyla bilinir ve girişilebilecek en zor yarışmalardan sayılır. Her etkinlikte puan kazanırsın ve en yüksek toplam puana sahip sporcu galip ilan edilir. Nafissatou "Nafi" Thiam, tarihte 7.000 puan barajını aşan az sayıdaki kadın atletten biridir ve bu olağanüstü bir skor olup yalnızca tarihin en iyilerinin yaklaşabildiği bir seviyedir.
Thiam, Avrupa Şampiyonası'nda mücadele ediyor
© Daniel Kopatsch/Red Bull Content Pool
Dekatlon, iki gün boyunca belirli bir sırayla yapılan 10 etkinliği kapsar. Etkinlikler arasında çok az dinlenme süresi vardır. İlk gün 100 metre koşu, uzun atlama, gülle atma, yüksek atlama ve 400 metre koşu yer alır. İkinci gün ise 110 metre engelli koşu, disk atma, sırıkla atlama, cirit atma ve son olarak 1.500 metre koşu yapılır.
Heptatlon aynı prensiple ilerler ancak 10 yerine yedi etkinlik içerir. Kadınlar için dekatlon puanlama sistemi olsa da heptatlon hâlâ yalnızca kadın sporculara özgüdür. İlk gün 100 metre engelli koşu, yüksek atlama, gülle atma ve 200 metre koşu yer alır. İkinci gün ise uzun atlama, cirit atma ve 800 metre final koşusu ile tamamlanır.